Ayna mahruti çifti, konik helisel redüktörün eksen dönüşünü yapan en hassas kademesidir. Pinyonun eksenel konumu birkaç yüzde milimetre kaydığında temas izi diş kenarına taşınır ve yorulma ömrü hızla tükenir. Ayarın özü tek cümledir: önce temas izi kurulur, boşluk bu iznin sonucudur.
Ayna–Mahruti Ayarı — Hızlı Referans
| Ayar sırası | 1) Pinyon derinliği → 2) Diş boşluğu → 3) Rulman ön yükü |
|---|---|
| Diş boşluğu (backlash) değeri | Üretici kataloğundan alınır |
| Diş boşluğu ölçümü | Komparatör, ayna dişli dış çapına dik konumda |
| Temas izi kontrolü | Prusya mavisi ile, yükte iz kontrolü |
| İz uca kaçarsa | Pinyon dişliye yaklaştırılır |
| Rulman ön yük torku | Üretici kataloğundan alınır |
| Ayar elemanı | Şim veya ayar somunu |
Pinyon Montaj Mesafesinin Anlamı
Pinyonun diş konisi, teorik olarak aynanın koni tepesiyle aynı noktada buluşmalıdır. Bu buluşmayı kuran ölçü, montaj mesafesidir ve pinyonun arkasındaki şim paketiyle ayarlanır. Pinyon içeri alındığında koni tepesi aynadan uzaklaşır ve boşluğun korunması için ayna dışarı çekilir. İki parçanın konumu birbirine bağlıdır; biri tek başına oynatılamaz.
Temas İzinin Markalama Boyasıyla Okunması
Ayna dişlerine ince bir markalama boyası sürülür ve pinyon hafif dirençle birkaç tur çevrilir. Boyanın silindiği bölge, temas izini gösterir. Doğru kurulmuş bir çiftte iz; diş boyunun ortasında, hafif topuk tarafına yatık ve diş yüksekliğinin ortasındadır. Uca ya da köke kaçan iz pinyon mesafesinin, topuğa ya da buruna yığılan iz ayna konumunun düzeltilmesini gerektirir.
Şimlerle Konum Düzeltme Adımları
İz uca kaçtıysa pinyon şim eklenerek aynaya yaklaştırılır; köke gömüldüyse şim alınır. Her düzeltmeden sonra boya yenilenir ve iz yeniden okunur. Ayar, iki üç yinelemede oturur. Şim kalınlıkları kayda geçirilir; sonraki sökümde aynı paketle başlamak, ayarı dakikalara indirir.
Diş Boşluğunun Komparatörle Ölçülmesi
İz oturduktan sonra boşluk denetlenir. Komparatör ucu, ayna dişinin yan yüzüne dik dayanır ve pinyon sabit tutulup ayna iki yönde dayanana kadar oynatılır. Tipik bir çift için pencere 0,10 ile 0,20 mm arasındadır; kesin değer üretici çizelgesinden okunur. Dar boşluk ısınmada sıkışma, geniş boşluk yön değişiminde darbe üretir.
Boşluğu İzden Önce Ayarlamanın Bedeli
Sahada en sık yapılan hata, izi denetlemeden boşluğu ayarlamaktır. Boşluk penceresine giren ama izi kenara yığılmış bir çift, ölçü kâğıt üzerinde doğruyken dişini birkaç ayda döker. İz doğru kurulduğunda boşluk penceresi kendiliğinden yakalanır. Ters yönde çalışmak, iki ayarı birbirini bozan bir döngüye sokar.
Yatak Ön Yükünün Ayara Etkisi
Pinyon, konik makaralı yataklarla taşınır ve bu yatakların ön yükü eksenel konumu doğrudan etkiler. Gevşek yatak, yük altında pinyonu kaydırır ve fabrikada kurulan izi bozar. Rulman değişiminde önce ön yük, sonra montaj mesafesi, en son boşluk kurulur. Yatak tarafının bütünü keçe ve rulman bakımı adımlarında işlenmektedir.
Yük Altında İz Kaymasının Hesaba Katılması
Boşta kurulan iz, yük altında biraz topuğa doğru genişler; gövde ve miller esner. Üreticiler bu esnemeyi bilerek izi hafif burun tarafına kurdurur. Tam yükte alınan ikinci bir iz denetimi, esnemenin payını görünür kılar. Ağır tahriklerde ayar, boş ve yüklü izin birlikte değerlendirilmesiyle tamamlanır.
Sökümde Eş Çalışmış Çiftin Korunması
Ayna ve pinyon, üretimde eşleştirilmiş bir settir ve üzerlerine aynı set numarası yazılır. Alışmış bir çiftin tek parçası değiştirilemez; yeni parça eski aşınma düzenine uymaz ve gürültüyle öder. Söküm sırasında set numarası, dişlerin göreli konumu ve şim paketleri birlikte kaydedilir. Set bozulacaksa iki parça birden yenilenir.
Sıcaklık Farkının Boşluğa Etkisi
Gövde ısındıkça miller ve dişliler genleşir; soğukta kurulan boşluk, çalışma sıcaklığında daralır. Üretici penceresi bu daralmayı içerecek biçimde verilmiştir. Dar tarafta kurulan bir boşluk, sıcak çalışmada sıfırlanıp sıkışabilir. Soğuk iklimde dışarıda çalışan gövdelerde ise geniş taraf tercih edilir.
Kenar Yüklenmesinin Aşınma İzleri
Yanlış konumla çalışan çift, karakteristik izler bırakır. Diş kenarında parlak bir bant, yerel çukurcuklar ve giderek büyüyen bir uğultu tipik tablodur. İleri aşamada diş kökünden yorulma çatlağı başlar ve kırılmayla sonuçlanır. Yağ analizinde demir artışı, konik çiftin aşındığını sargıdan önce haber verir.
İz Fotoğrafının Standart Biçimde Çekilmesi
Temas izi, sözle tarif edilmeye uygun değildir; fotoğraf tek güvenilir dildir. Kare; dişe dik açıdan, gölgesiz ve cetvel referansıyla çekilir. Aynı dişin çekme ve itme yüzü ayrı karelenir. Fotoğraflar tarih ve şim kalınlığıyla adlandırıldığında, yıllar sonraki karşılaştırma dakikalar alır. Üreticiyle yazışmada da aynı kareler kullanılır.
Farklı Yüklerde Çalışan Hatlarda Ayar Tercihi
Gün içinde boşla tam yük arasında salınan tahriklerde iz, en sık çalışılan yük bölgesine göre ortalanır. Nadir gelen tepe yükte izin topuğa taşması kabul edilir; sürekli yükte kenarda çalışmak kabul edilmez. Yük profili bilinmeden yapılan ayar, kataloğun varsaydığı tam yüke göre kalır. Profil, motor akım kaydından çıkarılabilir.
Sesin ve Titreşimin Ayar Denetimindeki Yeri
Doğru ayarlı bir ayna mahruti, yük altında düzgün bir uğultuyla döner. Boşta ötme, dar boşluğu; yük altında kaba gürültü, kenara kaçmış izi düşündürür. Diş geçiş frekansındaki yükselme ve yan bantlar, aşınmanın erken göstergesidir; spektrumun okunması titreşim analizi kapsamında örneklerle verilmiştir.
Ayar Sonrası Rodaj Çalıştırması
Yeni kurulan iz, ilk saatlerde yük altında alışır. Rodaj; kademeli artan yükle, sıcaklık ve ses izlenerek yürütülür. Alışma tamamlandığında iz hafif genişler ve parlak, düzgün bir bant bırakır. Rodaj sonunda yağ erken değiştirilir; alışma talaşı gövdeden uzaklaştırılır. Bu kısa disiplin, çiftin kararlı dönem ömrünü uzatır.
Sahada Ayara Girilmemesi Gereken Durumlar
Gürültünün kaynağı doğrulanmadan şim paketine dokunulmaz; kaplin kaçıklığı ve yatak boşluğu, dişli ayarı bozulmadan denetlenebilir. Garanti süresindeki gövdede ayar, üreticinin servisine bırakılır. İz fotoğrafı ve boşluk ölçüsü normal aralıktaysa gürültü, önce yağ ve yük tarafında aranır. Gereksiz her söküm, alışmış çiftin düzenini bozar.
Ayarın Kayıt Altına Alınması
Şim kalınlıkları, ölçülen boşluk ve iz fotoğrafı bakım dosyasına eklenir. Kayıt, sonraki müdahalede başlangıç noktası olur ve arıza analizinde ayarın mı yükün mü kusurlu olduğunu ayırt ettirir. Kademenin tahrik bütünü içindeki yeri konik helisel redüktör seçimi çerçevesinde, gövde ailesinin tanıtımı konik helisel redüktör çerçevesinde yer alır.
Ayna mahruti ayarı, boya ve komparatörle yürüyen sabırlı bir iştir. İz ortada, boşluk pencerede ve kayıt defterde olduğunda konik kademe, gövdenin en uzun ömürlü parçası hâline gelir.
