Redüktör arızaları nadiren habersiz gelir; ısınma, ses ve sızıntı çoğu kez günler öncesinden uyarı verir. Bu belirtileri okumak, plan dışı duruşu planlı bir bakıma çevirir.
Aşırı ısınma
Normal çalışan bir redüktörde yağ sıcaklığı, ortam sıcaklığının yaklaşık kırk derece üzerinde dengelenir. Bu değerin aşılması, gövdenin ürettiği ısıyı dışarı atamadığını gösterir. Nedeni aşırı yük, tıkalı havalandırma tapası, fazla doldurulmuş yağ ya da yanlış viskozite sınıfı olabilir. Gövdenin kanatçıkları toz ve yağ kiriyle örtülüyse ısı transferi de zayıflar. Sıcaklık, en ucuz ve en erken uyarıyı veren ölçüdür.
Yağ sızıntısı
Sızıntının en sık görülen kaynağı, sertleşip esnekliğini yitirmiş mil keçesidir. İkinci kaynak, tıkanmış havalandırma tapasının gövdede yarattığı iç basınçtır. Basınç yükseldiğinde yağ, keçenin dudağını zorlayarak dışarı çıkar. Üçüncü kaynak, gevşemiş gövde cıvatalarının ayrılan yüzeyinden gelir. Keçe değiştirilmeden önce havalandırma tapasının açık olduğu doğrulanmalıdır.
Ses ve titreşim
Düzenli aralıklarla yinelenen bir uğultu, dişli temasının bozulduğuna işaret eder. Sürekli bir tıkırtı, dişli boşluğunun büyüdüğünü ya da bir dişin kırıldığını gösterir. Rulman kaynaklı ses ise daha ince ve daha yüksek frekanslıdır. Titreşim ölçümü, arızanın kaynağını frekans bileşenlerine bakarak ayırır. Ses profilindeki değişim, sesin mutlak düzeyinden daha anlamlı bir göstergedir.
Diş yüzeyi aşınma biçimleri
Yüzey yorulması, diş yüzeyinde küçük çukurcuklar biçiminde başlar ve zamanla genişleyerek profili bozar. Bu aşınma, yağ filmi ince kaldığında ve temas gerilmesi yüksek olduğunda ortaya çıkar. Sürtme aşınması ise film tümüyle kesildiğinde metal yüzeylerin birbirine kaynayıp sıyrılmasıyla oluşur. Aşındırıcı aşınmada, yağa karışan sert parçacıklar diş yüzeyini kazır. Diş dibinden başlayan yorulma çatlağı ise kırılmayla sonuçlanan en ağır biçimdir.
Yağ köpürmesi ve emülsiyon
Gövdede dönen dişliler yağı sürekli karıştırır ve içine hava sürükler. Köpük önleyici katkı tükendiğinde bu hava kabarcıkları yağ yüzeyinde kalıcı bir tabaka kurar. Köpüklü yağ, dişli yüzeyinde kesintisiz bir film oluşturamaz ve ısıyı taşıyamaz. Yağa su karıştığında ise süt renginde bir emülsiyon görülür. Emülsiyonlaşmış yağ, katkı paketini çökeltip koruma işlevini yitirir.
Rulman arızaları
Redüktör arızalarının önemli bölümü dişlide değil rulmanda başlar. Yetersiz yağ, rulman bilyalarının kuru çalışıp aşırı ısınmasına yol açar. Kaplin hizasızlığı, çıkış rulmanına sürekli bir radyal kuvvet bindirip yorulmayı hızlandırır. Yağa karışan su, bilezik yüzeyinde korozyon başlatır. Rulman arızası ilerlediğinde mil ekseni kayar ve dişli temas izi de bozulur.
Dişli kırılmasına giden yol
Diş kırılması ani görünse de arkasında biriken bir süreç vardır. Servis faktörünün düşük seçilmesi, darbeli yükte dişleri tasarım sınırının üzerinde zorlar. Sık kalkışın getirdiği tepe torku, diş dibinde küçük bir yorulma çatlağı başlatır. Çatlak her yük çevriminde bir miktar ilerler ve kesit taşıyamaz hâle gelince diş kopar. Kopan parça dişli çiftinin arasına girip komşu dişleri de tahrip eder.
Frekans invertörlü tahriklerde yatak akımı
Frekans invertörüyle sürülen motorlarda, mil üzerinde küçük bir gerilim birikebilir. Bu gerilim yatak yağ filmini deldiğinde, rulman bileziğinde kıvılcım izleri oluşur. İzler zamanla oluklu bir yüzey deseni yaratıp rulmanı gürültülü çalıştırır. Motor ile redüktör aynı grup içindeyse, akım redüktör rulmanına da geçebilir. Yalıtılmış rulman ya da mil topraklama fırçası, akımın yolunu keser.
Yağ analizinin okunması
Alınan yağ numunesinde viskozite, su içeriği, oksidasyon düzeyi ve metal parçacıkları ölçülür. Artan demir derişimi dişli yüzeyinden malzeme kaybını haber verir. Artan bakır, bronz çark ya da rulman kafesi aşınmasına işaret eder. Silisyum yükselmesi, dışarıdan gövdeye toz girdiğini gösterir. Analiz, arızayı sese ya da ısınmaya dönüşmeden önce yakalar.
Termografi ve titreşim izleme
Elle dokunarak yapılan sıcaklık kontrolü, yalnızca kaba bir fikir verir. Termal kamera, gövde yüzeyindeki sıcaklık dağılımını tek karede gösterir. Bir rulman yatağının komşu bölgeden belirgin sıcak çıkması, o yatağı işaret eder. Titreşim izleme ise arızayı sıcaklıktan daha erken yakalar. Ölçüm noktaları gövdede işaretlenip her seferinde aynı yerden okunur.
Bakım kaydının tutulması
Ölçülen değerler kaydedilmedikçe eğilim görülemez. Her bakımda yağ sıcaklığı, titreşim düzeyi ve yağ analizi sonucu yazılır. Değerlerin zaman içindeki artışı, mutlak büyüklüğünden daha çok şey anlatır. Kayıt ayrıca yedek parça ihtiyacını önceden planlamaya olanak tanır. Aynı kayıt, garanti kapsamındaki bir talepte de dayanak oluşturur.
Düzenli bakım kapsamı
Haftalık kontrol, yağ seviyesine, sızıntı izine ve gövde sıcaklığına bakmakla sınırlıdır. Aylık kontrolde havalandırma tapası temizlenir ve gövde yüzeyindeki toz alınır. Altı aylık kontrolde cıvata sıkma torkları ve kaplin hizası denetlenir. Yıllık kontrolde yağ numunesi alınır ve dişli boşluğu ölçülür. Yağ değişim aralığı ise yağ tipine göre belirlenir ve redüktör yağ seçimi ölçütleriyle planlanır.
Uzun duruş sonrası devreye alma
Aylarca duran bir redüktörde yağ, gövde dibine çöker ve üst yüzeyler kurur. Duruş sırasında gövdeye giren nemli hava, yağ üstünde su tabakası bırakabilir. Yeniden devreye almadan önce yağ seviyesi ve su içeriği kontrol edilir. Mil elle çevrilerek dişli yüzeylerine yağ taşınması sağlanır. İlk çalıştırma yüksüz yapılır ve sıcaklık ile ses birkaç dakika izlenir.
Yedek parça ve onarım kararı
Keçe, havalandırma tapası ve conta, sahada değiştirilebilen sarf parçalardır. Rulman değişimi, dişli eksenlerinin yeniden ayarlanmasını gerektirdiğinden atölye işidir. Bir dişli çarkın kırılması durumunda eşleşen çark da birlikte değiştirilir. Gövdede çatlak varsa onarım yerine değişim tercih edilir, çünkü gövde dişli eksenlerini taşır. Onarım maliyeti yeni redüktörün yarısını aştığında değişim daha akılcı kalır.
Arızaların seçimle bağı
Arızaların çoğu, montaj ya da bakım hatasından değil hatalı boyutlandırmadan doğar. Küçük seçilen bir redüktör, her çevrimde dişlerini tasarım sınırında zorlar. Servis faktörü hesabı bu yüzden ilk savunma hattıdır ve servis faktörü belirleme yöntemiyle kurulur. Doğru tipin seçilmesi de ısıl davranışı baştan belirler. Kararın bütünü, endüstriyel redüktör seçim yaklaşımıyla ele alınır.
Redüktör bakımı, karmaşık bir program değil düzenli bir gözlem alışkanlığıdır. Sıcaklık, ses, sızıntı ve yağ analizi birlikte okunduğunda arıza, duruşa dönüşmeden önce yakalanır.
