Sonsuz vidalı redüktörde vida çelikten, çark bronzdan üretilir. Bu eşleşme rastgele değildir; sert vida ile yumuşak çark, kayma temasında kontrollü bir aşınma düzeni kurar. Bu düzenin okunması, çark değişimini plansız bir arızadan planlı bir bakım kalemine çevirir.
Çelik Vida ve Bronz Çark Eşleşmesinin Mantığı
Kayma temasında iki sert yüzey birbirini kazır ve yenme adı verilen yapışmalı aşınma başlar. Çelik vida ile bronz çark eşleşmesinde ise yumuşak bronz, sert vidaya alışarak aşınır. Aşınma, pahalı ve işlenmesi zor vidada değil, değiştirilebilir çarkta toplanır. Bronzun düşük sürtünme katsayısı ve iyi alışma yeteneği bu seçimi tamamlar. Çark, tasarım gereği feda edilen parçadır.
Rodaj Dönemi Aşınma Karakteri
Yeni bir çarkın diş yüzeyi, vidaya ilk saatlerde alışır. Bu dönemde yüzeyden ince bronz talaşı kopar ve yağa karışır. Talaş, yağı bulandırır ve tortu olarak gövde dibinde toplanır. Rodaj aşınması normaldir ve temas alanını genişleterek yerel basıncı düşürür. İlk yağ değişimi bu talaşı uzaklaştırmak için erken, 500 ile 1.000 saat arasında yapılır.
Kararlı Aşınma Döneminin İzlenmesi
Rodajdan sonra aşınma hızı düşer ve uzun bir kararlı döneme girilir. Bu dönemde diş kalınlığı yavaş ve öngörülebilir biçimde azalır. Aşınmanın hızı; yüke, sıcaklığa, yağın durumuna ve çalışma saatine bağlıdır. Kararlı dönemdeki aşınma, boşluk ölçümüyle izlenir. Ölçüm, boşluk ayarı kapsamında anlatılan komparatörlü düzenekle yapılır.
Aşınmayı Hızlandıran Dört İşletme Etkeni
Aşırı yük, temas basıncını büyütür ve yağ filmini deler. Yüksek sıcaklık, filmi inceltir ve bronzun dayanımını düşürür. Yanlış ya da yaşlanmış yağ, sınır yağlama bölgesinde metal teması bırakır. Yağa karışan sert parçacıklar, aşındırıcı üçüncü cisim olarak yüzeyi kazır. Bu dört etken, kararlı dönemi kısaltıp aşınmayı katlar.
Yapışmalı Aşınma: Yenme ve Sarma Hasarları
Film tümüyle kesildiğinde bronz, vida yüzeyine yerel olarak yapışır ve kopar. Bu yapışmalı aşınma, diş yüzeyinde parlak sıyrık izleri bırakır. İleri aşamada bronz, vida dişine sıvanır ve sarma adı verilen hasar oluşur. Sarınmış bir vida, çarkı törpü gibi keser. Bu noktadan sonra çark hızla tükenir.
Yorulma Kaynaklı Çukurcuk Oluşumu
Tekrarlanan temas gerilmesi, diş yüzeyinin hemen altında yorulma çatlakları başlatır. Çatlaklar yüzeye ulaştığında küçük parçalar kopar ve çukurcuklar açılır. Sınırlı sayıda çukurcuk, alışma döneminin doğal bir izidir ve büyümeden kapanabilir. Yayılan ve birleşen çukurcuklar ise diş profilini bozar. Profil bozuldukça temas sertleşir ve gürültü artar.
Yağ analizinde bakırın anlamı
Bronz, bakır ağırlıklı bir alaşımdır. Yağ numunesindeki bakır derişimi, çark aşınmasının doğrudan ölçüsüdür. Kararlı dönemde bakır düzeyi yavaş yükselir; ani bir sıçrama, aşınmanın hızlandığını haber verir. Demir artışı vidayı, silisyum artışı ise dışarıdan giren tozu işaret eder. Düzenli analiz, çarkın kalan ömrünü kestirmenin en güvenilir yoludur.
Diş Aşınmasının Boşluk Ölçüsüne Yansıması
Diş kalınlığı azaldıkça, çıkış milindeki serbest dönme payı büyür. Bu boşluk, aşınmanın dışarıdan ölçülebilen karşılığıdır. Ölçüm, vida sabitlenip çıkış milinin serbest açısal hareketi okunarak yapılır. Boşluğun zaman içindeki eğilimi, aşınma hızını verir. Sınıra yaklaşan bir boşluk, çark değişiminin planlanmasını başlatır.
Sıcaklığın çift yönlü etkisi
Bronzun dayanımı sıcaklıkla düşer; sıcak bir çark, aynı yükte daha hızlı aşınır. Sıcaklık ayrıca yağın viskozitesini düşürerek filmi inceltir. İki etki birleşince aşınma, sıcaklıkla katlanarak büyür. Gövde sıcaklığının izlenmesi bu nedenle aşınma izlemesinin parçasıdır. Sıcaklığı doğal bandında tutmanın adımları ısınma sorunu çözümleri arasında sıralanmıştır.
Eksen Hizasının Temas İzine Etkisi
Vida ekseni ile çark ekseni, tasarımda tanımlanan konumda kesişmelidir. Yataklardaki aşınma ya da hatalı montaj, temas izini diş ortasından kenara kaydırır. Kenara yığılan temas, dar bir alanda yüksek basınç üretir ve yerel aşınma başlatır. Temas izi, sökümde diş yüzeyindeki parlaklıktan okunur. Boşluğu büyüyen bir yatak, rulman değişimi adımlarıyla yenilenmelidir.
Gövde Dibindeki Tortunun Okunması
Yağ boşaltıldığında gövde dibindeki tortu, aşınmanın arşividir. İnce ve parlak bronz tozu, kararlı dönemin doğal izidir. İri pullar ve kıymıklar, yorulma dökülmesini ya da sarmayı işaret eder. Manyetik bir tapada biriken çelik talaşı ise vidayı ya da rulmanları gösterir. Tortu, her yağ değişiminde gözle incelenip not edilir.
Yük Darbelerinin Bronz Dişe Etkisi
Bronz, sürekli yüke iyi dayanır ama darbeye karşı duyarlıdır. Ani kalkışlar ve sert duruşlar, diş yüzeyinde yerel gerilme tepeleri yaratır. Sık yön değiştiren tahriklerde dişler her geçişte birbirine çarpar. Yumuşak kalkış rampaları, bu darbeleri kaynağında küçültür. Darbeli yüklerde servis faktörü de yükseltilir.
Çevre boyunca eşit olmayan aşınma
Uzun süre aynı konumda bekleyen ya da hep aynı diş bölgesinde duran bir tahrikte, aşınma çevreye eşit dağılmaz. Sık kalkışlı bir uygulamada kalkış anının denk geldiği dişler, ötekilerden hızlı yıpranır. Eşit olmayan aşınma, dönüşte dönemsel bir gürültü ve titreşim üretir. Boşluk ölçümü bu yüzden çarkın birkaç konumunda yinelenir. En kötü diş, değişim kararını belirler.
Çark ve Vida Değişim Kararı
Boşluk sınıra ulaştığında ya da diş profili gözle görülür biçimde bozulduğunda çark değiştirilir. Çark tek başına değil, vidayla birlikte değerlendirilir; sarınmış bir vida yeni çarkı kısa sürede tüketir. Vida yüzeyi parlatılabilir düzeydeyse korunur, çizikliyse birlikte değiştirilir. Değişim sonrası rodaj yeniden yaşanır ve ilk yağ değişimi erken yapılır. Yeni çiftin boşluğu, başlangıç değeri olarak kaydedilir.
Yağ Numunesi Alma Düzeni
Yağ numunesi, redüktör sıcakken ve hep aynı noktadan alınır. Dinlenmiş yağın dibinden alınan numune, tortuyu da çekerek değeri şişirir. Numune şişesi temiz ve kuru olmalı, alım tarihi ve çalışma saati üzerine yazılmalıdır. Laboratuvar sonuçları, aynı koşulda alınmış önceki numunelerle karşılaştırılır. Düzensiz numune, analiz eğrisini anlamsızlaştırır.
Aşınmayı yavaşlatan üç karar
Birincisi, yükün servis faktörüyle doğru karşılanmasıdır; aşırı yük hiçbir bakımla telafi edilmez. İkincisi, poliglikol yağ kurallarına uygun viskozitede sentetik yağ kullanılmasıdır. Üçüncüsü, sıcaklığın doğal bandında tutulmasıdır. Bu üç karar, çarkın ömrünü katlar. Aşınmanın verim tarafındaki karşılığı verim düşüklüğü çerçevesinde sayısallaştırılmıştır.
Çelik vida ile bronz çark, aşınmayı ucuz ve değiştirilebilir parçada toplayan bilinçli bir eşleşmedir. Yağ analizindeki bakır ve çıkış milindeki boşluk, bu aşınmanın iki güvenilir göstergesidir.
