Sonsuz vidalı redüktörde boşluk, çıkış milinin vida sabitken dönebildiği serbest açıdır. Bu açı, yeni bir kutuda tasarım gereği vardır; büyümesi ise aşınmanın ölçüsüdür. Düzenli ölçülen boşluk, çark değişiminin zamanını tahminden çıkarıp kayda bağlar.
Diş Boşluğunun Teknik Tanımı
Vida dişi ile çark dişi arasında, sıkışmadan çalışmayı sağlayan küçük bir aralık bırakılır. Bu aralık, çıkış milinde serbest bir açısal hareket olarak görünür. Boşluk; ısıl genleşmeye, yağ filmine ve üretim toleransına yer açar. Sıfır boşluklu bir dişli çifti, ısındığında sıkışır. Boşluk bir kusur değil, tasarım payıdır.
Yeni Redüktörde Başlangıç Boşluğu Değeri
Üretici, yeni redüktör için bir başlangıç boşluğu tanımlar. Değer, gövde boyutuna ve orana göre değişir ve katalogda açısal dakika cinsinden verilir. Devreye almada bu değer ölçülüp kayda geçirilir. Başlangıç değeri bilinmeden, sonraki ölçümler yorumlanamaz. İlk ölçüm, izlemenin sıfır noktasıdır.
Komparatörlü Ölçüm Düzeneğinin Kurulumu
Ölçüm için giriş mili, dönmeyecek biçimde sabitlenir. Çıkış miline bir kol bağlanır ve kolun ucuna bir komparatör dayanır. Mil, elle bir yöne dayanana kadar döndürülür ve komparatör sıfırlanır. Ardından karşı yöne dayanana kadar döndürülür ve okunan değer kaydedilir. Okuma, kol uzunluğu üzerinden açıya çevrilir.
Güvenilir Ölçüm İçin Saha Koşulları
Ölçüm, redüktör soğukken ve yağ dinlenmişken yapılır. Kaplin ya da kasnak sökülmeden yapılan ölçüm, bağlantının kendi boşluğunu da içerir. Çark birkaç farklı konuma getirilerek ölçüm yinelenir; aşınma çevre boyunca eşit olmayabilir. En büyük değer, izleme için esas alınır. Ölçüm noktası ve kol boyu, her seferinde aynı tutulur.
Boşluğu Büyüten Aşınma Süreci
Bronz çarkın diş kalınlığı, aşınmayla yavaşça azalır. İncelen diş, aralığı büyütür ve boşluk artar. Vida dişinin aşınması da aynı yönde katkı verir ama bronz baskındır. Boşluk eğrisi, rodajda hızlı, kararlı dönemde yavaş ilerler. Eğrinin yeniden dikleşmesi, aşınmanın hızlandığını haber verir.
Yatak Boşluğu Payının Ayrıştırılması
Çıkış milindeki serbest hareket, yalnızca dişten gelmez. Aşınmış bir rulman da mile boşluk verdirir. İki pay, milin radyal olarak elle oynatılmasıyla ayrılır; radyal boşluk yatağı işaret eder. Yatak boşluğu düşülmeden okunan değer, diş aşınmasını olduğundan büyük gösterir. Radyal boşluk yatağı işaret ediyorsa rulman değişimi adımlarına geçilir.
Uyarı ve Değişim Sınır Değerleri
Üretici, boşluk için bir uyarı ve bir değişim sınırı verir. Uyarı sınırı, izleme sıklığının artırılmasını gerektirir. Değişim sınırı ise diş kalınlığının güvenli payının bittiğini gösterir. Sınırın ötesinde diş, darbeli yükte kırılma riski taşır. Sınır değerler gövde boyutuna göre değiştiğinden katalogdan okunur.
Standart Redüktörlerde Ayar Olanağının Sınırı
Helisel dişlilerde eksen aralığı sabittir ve boşluk ayarlanamaz. Sonsuz vidalı yapıda ise kimi tasarımlar, çarkın vidaya doğru kaydırılmasına olanak tanır. Çift oyuk profilli özel tasarımlarda vida eksenel kaydırılarak boşluk daraltılabilir. Standart sanayi redüktörlerinin çoğunda ise böyle bir ayar bulunmaz; boşluk sadece izlenir. Ayar olanağı, katalogdan doğrulanır.
Şimlerle Yapılabilen Sınırlı Düzeltme
Ayarlanabilir tasarımlarda çark taşıyıcısının altındaki şimler alınarak çark vidaya yaklaştırılır. Yaklaştırma, diş temasını sıkılaştırır ve boşluğu küçültür. Aşırı sıkılaştırma, teması bozar ve ısınmayı büyütür. Her düzeltmeden sonra temas izi, markalama boyasıyla denetlenir. Düzeltme, aşınmış dişi geri getirmez; sadece kalan ömrü kullanılır kılar.
Ölçüm hatalarının kaynakları
Gevşek bağlanmış bir ölçüm kolu, okunan değere kendi boşluğunu ekler. Komparatörün ayağı, kolun tam ucuna ve dik dayanmalıdır. Milin eksenel oynaması, açısal okumaya karışabilir; mil ölçüm sırasında eksenel dayamada tutulur. Elle uygulanan kuvvet, her iki yönde de aynı büyüklükte olmalıdır. Küçük bir tork anahtarı, dayama kuvvetini standartlaştırır.
Rodaj sonrası ilk izleme
Rodajda diş yüzeyleri alışırken boşluk, kısa sürede ölçülebilir biçimde büyür. Bu ilk büyüme normaldir ve kararlı dönemin başlangıcını işaretler. Rodaj sonrası ölçüm, ikinci sıfır noktası olarak kaydedilir. Sonraki ölçümler bu değere göre yorumlanır. Rodaj payı bilinmeden ilk büyüme, arıza sanılabilir.
Okunan Değerin Açıya Çevrilmesi
Komparatör, kol ucundaki doğrusal yer değiştirmeyi milimetre olarak okur. Açı; okunan değerin kol uzunluğuna bölünmesiyle radyan, radyanın katsayıyla çarpılmasıyla derece cinsinden bulunur. Yüz milimetrelik bir kolda bir milimetrelik okuma, yaklaşık yarım dereceye karşılık gelir. Kol boyu büyüdükçe okuma incelir ve küçük boşluklar seçilebilir olur. Hesap yolu, ölçüm defterine bir kez yazılır ve hep aynı biçimde uygulanır.
Ölçüm Sonuçlarının Defterde İzlenmesi
Her ölçüm; tarih, çalışma saati, ölçüm konumu ve okunan değerle birlikte kaydedilir. Kayıtlar, aynı düzenekle alınmış değerlerin karşılaştırılabilir kalmasını sağlar. Elle çizilen basit bir eğri bile aşınmanın gidişini görünür kılar. Redüktör değiştirildiğinde defter, yeni kutunun sıfır noktasıyla sürdürülür. Kayıtsız ölçüm, tek başına anlam taşımaz.
Boşluğun Uygulama Tipine Göre Etkisi
Tek yönde dönen bir konveyörde büyümüş boşluk, çoğu kez gürültüyle sınırlı kalır. Yön değiştiren tahriklerde ise her dönüşte dişler birbirine çarpar. Darbeli geçişler, aşınmayı ve gürültüyü katlayarak büyütür. Konumlama yapan tahriklerde boşluk, doğrudan konum hatasıdır. Uygulama tipi, sınır değerin ne kadar zorlanabileceğini belirler.
Ölçüm sıklığının seçimi
Sıklık, uygulamanın duyarlılığına göre belirlenir. Konumlama yapan ya da yön değiştiren tahriklerde ölçüm aralığı kısaltılır. Tek yönlü ve kararlı yüklerde yılda bir ya da iki ölçüm yeterli olur. Eğri dikleşmeye başladığında aralık yarıya indirilir. Sıklık kararı, defterdeki eğilime bakılarak güncellenir. Yağ analiziyle aynı takvime bağlanan ölçüm, unutulmaz.
Boşluk İzleme Takviminin Kurulması
Boşluk, devreye almada, rodaj sonrasında ve ardından düzenli aralıklarla ölçülür. Değerler tarihiyle birlikte kaydedilir ve eğri olarak izlenir. Yağ analizindeki bakır artışıyla boşluk eğrisi birlikte okunur; iki gösterge birbirini doğrular. Bakır artışının arkasındaki mekanizma, vida ve çark aşınması kapsamında hasar tipleriyle eşleştirilmiştir. Eğilim, tek bir ölçümden her zaman değerlidir.
Ölçümün Çark Değişim Kararına Bağlanması
Boşluk değişim sınırına ulaştığında çark, vidayla birlikte değerlendirilerek yenilenir. Yeni çiftin başlangıç boşluğu ölçülür ve yeni sıfır noktası olur. Boşluk kaydı; verim düşüklüğü ve sonsuz vidalı redüktör incelemeleriyle birlikte tahrikin ömür dosyasını tamamlar. Boşluk kaydı, değişimin tarihini tahminden çıkarır.
Boşluk, sonsuz vidalı redüktörün aşınma günlüğüdür. Aynı düzenekle, aynı noktadan ve düzenli ölçülen bir boşluk, çark değişimini arızadan önce planlanır kılar.
