Monofaze bir motorun dönüş yönü, bağlantı değiştirilerek ters çevrilebilir. Trifaze motordaki iki faz değiştirme yöntemi burada geçerli değildir; monofaze motorun yönü, yardımcı sargının bağlantısıyla belirlenir.
Dönüş yönünü belirleyen etken
Monofaze motorda dönüş yönü, ana sargı ile yardımcı sargı arasındaki akım sırasına bağlıdır. Döner alan, bu iki sargının ürettiği alanların birleşiminden doğar ve hangi sargının önde olduğu dönüş yönünü tayin eder. Ana sargının bağlantısı sabit tutulup yardımcı sargının uçları yer değiştirdiğinde, yardımcı sargı akımının yönü tersine döner. Bu tersine dönen akım, döner alanı ters yöne çevirir ve rotor artık ters yönde döner. Yön değiştirmenin tek gerçek koşulu, iki sargıdan birinin bağlantısını diğerine göre ters çevirmektir.
Trifaze yönteminin geçersizliği
Trifaze bir motorda dönüş yönü, üç fazdan herhangi ikisinin yeri değiştirilerek çevrilir. Monofaze motorda ise tek faz bulunduğundan, besleme uçlarını yer değiştirmek yönü değiştirmez. Şebeke uçlarını ters bağlamak, her iki sargının da akımını aynı anda tersine çevirir ve döner alanın yönü değişmez. Bu nedenle monofaze motorda yön, yalnızca sargılardan birinin diğerine göre ters bağlanmasıyla değişir. Bu ayrım, monofaze motorla ilk çalışan bir teknisyenin sık karıştırdığı bir noktadır.
Klemens kutusunda uygulama
Yön değiştirme işlemi, motorun klemens kutusunda yapılır. Klemens kutusunda ana sargının ve yardımcı sargının uçları ayrı ayrı bağlıdır; kutu kapağının içinde genellikle bağlantı şeması bulunur. Yardımcı sargının iki ucu, birbirine göre yer değiştirilerek yeniden bağlanır. Bu işlem, ana sargı bağlantısına dokunmadan yapılır. Motor yeniden çalıştırıldığında, döner alan ters yönde kurulur ve rotor ters döner.
Kondansatörün konumu
Yön değiştirmede kondansatörün konumu da gözden geçirilir. Kondansatör, yardımcı sargıyla seri bağlıdır ve yardımcı sargının uçları değiştirildiğinde kondansatörün bu sargıyla bağlantısı korunur. Kondansatörün kendi kutupsuzluğu, film çalışma kondansatörlerinde bağlantı yönünü serbest bırakır. Elektrolitik kalkış kondansatörlerinde ise üretici işaretlerine uyulur. Yön değiştirme sonrası bağlantının şemayla doğrulanması, yanlış bağlantıdan doğacak kalkış sorununu önler.
Yön değiştirmenin sınırları
Her monofaze motor sahada yön değiştirmeye uygun değildir. Yalnızca ana ve yardımcı sargı uçları klemens kutusuna ayrı ayrı çıkarılmış motorlarda bu işlem yapılabilir. Küçük motorların bir kısmında bağlantılar içeride sabitlenmiştir ve dışarıya yalnızca iki besleme ucu çıkar; böyle bir motorun yönü sahada değiştirilemez. Sargıları dışarı çıkmayan bu motorlarda yön, üretici tarafından fabrikada belirlenir. Motor seçilirken yön değiştirme ihtiyacı varsa, sargı uçları dışarı çıkan bir model tercih edilir.
Bağlantı şemasını okuma
Yön değiştirme işleminin doğru yapılması, klemens kutusundaki şemayı okumaya bağlıdır. Kutu kapağının içinde, ana sargının ve yardımcı sargının uçları harf ve numaralarla işaretlenmiştir. Şema, hangi uçların ana sargıya, hangilerinin yardımcı sargıya ait olduğunu ve saat yönü ile saat yönünün tersi için bağlantının nasıl kurulacağını gösterir. Yardımcı sargının iki ucu, şemadaki ters bağlantıya göre yeniden yerleştirilir. Şemasız bir motorda uçların kör denemeyle değiştirilmesi, yanlış bağlantı ve kalkış sorunu riski taşır. Bu yüzden işlem, her zaman üretici şemasına göre yapılır.
Sık yapılan yanlışlar
Yön değiştirmede en sık yapılan yanlış, besleme uçlarını değiştirerek yönü çevirmeye çalışmaktır. Bu işlem monofaze motorda yönü değiştirmez, çünkü her iki sargının akımı aynı anda tersine döner. Bir başka yanlış, ana sargının uçlarını değiştirmektir; bu da yardımcı sargıyla aynı sonucu vererek yönü çevirir ama şema yardımcı sargı üzerinden tanımlandığından karışıklık yaratır. Kondansatör bağlantısının yön değiştirmede bozulması da bir başka hatadır. Bu yanlışların hepsi, işlemin şemaya sadık kalınarak ve yalnızca yardımcı sargı üzerinden yapılmasıyla önlenir.
Güvenli çalışma adımları
Yön değiştirme işlemi, motor tümüyle durdurulup enerjisi kesildikten sonra yapılır. Motor dönerken ya da enerji altındayken klemens kutusuna müdahale, hem elektrik çarpması hem mekanik yaralanma riski taşır. Bağlantı değiştirildikten sonra kapak kapatılır ve motor kısa bir deneme için çalıştırılarak yeni yön doğrulanır. Deneme sırasında motorun düzgün kalkıp kalkmadığı da izlenir. Yanlış yeniden bağlantı, hem yanlış yön hem kalkış sorunu olarak kendini gösterir.
Uzaktan yön değiştirme
Kimi uygulamalarda dönüş yönünün çalışma sırasında değiştirilmesi gerekir. Bir kapı motoru ya da bir sarma makinesi, aynı motorla iki yönde çalışır. Bu tür uygulamalarda yön, klemens kutusunda elle değil, bir kontaktör düzeneğiyle uzaktan değiştirilir. Kontaktörler, yardımcı sargının uçlarını iki farklı yönde bağlayacak biçimde kurulur ve bir kumanda sinyaliyle yön seçilir. Bu düzenekte iki yön kontaktörünün aynı anda çekmemesi için elektriksel kilitleme kullanılır. Uzaktan yön değiştirme, motorun durdurulup yeniden başlatılmasıyla birlikte yapılır, çünkü dönen bir motoru anında ters yöne zorlamak sargıyı ve mekaniği yıpratır.
Deneme ve doğrulama
Yön değiştirme sonrası kısa bir deneme, işlemin doğruluğunu teyit eder. Motor çalıştırıldığında dönüş yönü gözle kontrol edilir ve beklenen yönle karşılaştırılır. Fanlarda hava yönü, pompalarda basma yönü, tezgâhlarda kesme yönü bu doğrulamanın pratik göstergeleridir. Motorun düzgün kalkıp kalkmadığı da bu denemede izlenir, çünkü yanlış yeniden bağlantı kalkış sorununa da yol açabilir. Deneme kısa tutulur ve sorun görülürse motor hemen durdurulur. Doğrulanan yön, kurulumun tamamlandığını gösterir.
Uygulamada yön ihtiyacı
Dönüş yönü, pek çok uygulamada işlevin doğrudan parçasıdır. Bir fanın havayı doğru yöne üflemesi, bir pompanın doğru yönde basması ya da bir tezgâhın doğru yönde dönmesi, motorun yönüne bağlıdır. Yanlış yönde dönen bir fan, beklenenden az hava taşır. Bu yüzden kurulumda yön, ilk çalıştırmada kontrol edilir ve gerekirse değiştirilir. Doğru motor tipinin seçimi de bu sürecin parçasıdır ve monofaze elektrik motoru yaklaşımıyla birlikte ele alınır.
Monofaze motorda dönüş yönü, yardımcı sargının ana sargıya göre ters bağlanmasıyla değişir. Besleme uçlarını değiştirmenin işe yaramadığını bilmek ve işlemi enerji kesilmiş hâlde klemens kutusunda yapmak, yön değiştirmenin güvenli ve doğru yoludur. Yön değiştirme ihtiyacı olan uygulamalarda, sargı uçları klemens kutusuna çıkan bir motor seçmek bu işlemi baştan kolaylaştırır.
