Duman tahliye motoru, yangın sırasında sıcak dumanın içinde belirli bir süre çalışmayı sürdürmek üzere üretilen özel amaçlı bir asenkron motordur. Sınıflandırması sıcaklık ve süre çiftiyle yapılır.
Koruma ve Yalıtım Sınıfları — Hızlı Referans
| Koruma sınıfı | IP55 yaygın (IEC 60529) |
|---|---|
| IP birinci hane (5) | Toza karşı korumalı |
| IP ikinci hane (5) | Her yönden su püskürtmesine dayanıklı |
| Yalıtım sınıfı B | 130 °C (IEC 60085) |
| Yalıtım sınıfı F | 155 °C (IEC 60085) |
| Yalıtım sınıfı H | 180 °C (IEC 60085) |
| Çalışma rejimi | S1 sürekli (IEC 60034-1) |
Görevin tanımı
Yangın çıkan bir yapıda can kaybının başlıca nedeni duman ve sıcak gazdır. Duman tahliye fanı, bu gazı yapıdan dışarı atarak kaçış yollarını görünür tutar. Fanı süren motor, dumanın içinde ya da doğrudan sıcak akışın içinde kalır. Standart bir motorun sargı yalıtımı ve rulman gresi bu sıcaklıkta kısa sürede bozulur. Duman tahliye motoru, sınırlı bir süre boyunca bu koşulda görevini sürdürecek biçimde tasarlanır.
Sıcaklık ve süre sınıfları
Sınıflandırma, EN 12101-3 standardına göre yapılır ve sıcaklık ile süreyi birlikte tanımlar. F200 sınıfı 200 santigrat derecede 120 dakika, F300 sınıfı 300 santigrat derecede 60 dakika çalışmayı ifade eder. Daha yüksek sıcaklık sınıflarında aynı sıcaklık için farklı süre varyantları tanımlanır; sınıf bu yüzden F400/120 biçiminde sıcaklık ve süre birlikte yazılır. Sınıf, binanın yangın senaryosuna ve kaçış süresine göre seçilir. Deney, motorun tek başına değil fan gövdesi, çark ve yataklarıyla birlikte yapılır.
Sargı yalıtımı
Standart motorlarda yaygın olan F sınıfı yalıtım, sürekli çalışma sıcaklığı için tanımlanmıştır. Duman tahliye motorunda yalıtım, yangın koşulundaki kısa süreli aşırı sıcaklığa göre seçilir. Sargı emprenyesi, yüksek sıcaklıkta yumuşamayan ve gaz çıkarmayan reçinelerle yapılır. Sargı başlarının bağlanması ve iç bağlantı kabloları da aynı sıcaklığa dayanacak biçimde seçilir. Klemens kutusundaki bağlantı elemanları, seramik ya da yüksek sıcaklığa dayanıklı yalıtkanlardan üretilir.
Rulman ve gres
Yangın sıcaklığında standart bir rulman gresi akıcı hâle gelir ve yatak bölgesinden kaçar. Duman tahliye motorunda yüksek sıcaklığa dayanan gres kullanılır. Rulman boşluğu, ısıl genleşmenin yatağı ön yüklememesi için normalden büyük sınıfta seçilir. Yatak kapakları, gresin dışarı sızmasını yavaşlatacak biçimde tasarlanır. Rulman ömrü, yangın koşulunda değil normal çalışma koşulunda hesaplanır.
Motorun akış içindeki konumu
Kimi tasarımlarda motor, sıcak akışın dışında bırakılır ve mil bir ara kanaldan geçer. Bu yerleşim, motorun görece serin kalmasını sağlar ama fan gövdesini büyütür. Kimi tasarımlarda ise motor doğrudan akışın içindedir ve tüm sıcaklığa maruz kalır. Akış içindeki motorda soğutma fanı, sıcak gaz içinde soğutma işlevini yitirir. Motor bu süre boyunca kendi ısıl kütlesine ve gövde yüzeyine güvenir.
Termik korumanın devre dışı bırakılması
Normal çalışmada motor, termik röle ve termistörle korunur. Yangın modunda ise bu korumaların motoru durdurması istenmez. Duman tahliye panosunda yangın konumu seçildiğinde termik koruma köprülenir ve motor sınırına kadar çalışır. Bu davranış bilinçli bir seçimdir; motorun yanması, kaçış yolunun dumanla dolmasından daha kabul edilebilir bir sonuçtur. Yangın konumu, ayrı ve mühürlü bir kumanda hattıyla kurulur.
Kablolama ve besleme
Motora giden besleme kablosu, motorun sıcaklık sınıfına uygun bir yangına dayanıklı kablo olmalıdır. Kablo, yangın süresince yalıtımını koruyacak biçimde seçilir ve ayrı bir güzergâhtan çekilir. Besleme, yangın anında kesilmeyen bir kaynaktan alınır. Motorun klemens bağlantıları, sıcaklıkta gevşemeyecek biçimde sıkılır. Kablo rakoru ve kutu contası da aynı sıcaklık sınıfına göre seçilir.
Çift hızlı duman tahliye tahriki
Kimi yapılarda aynı fan hem günlük havalandırma hem yangın tahliyesi görevini üstlenir. Günlük çalışmada düşük devirde sessiz ve düşük güçle döner, yangın konumunda yüksek devre geçer. Bu tahrikte çift hızlı bir motor kullanılır ve devir değiştirme kumanda panosundan yapılır. Kutup değiştirmeli bağlantının kurulması, çift hızlı Dahlander motor çerçevesinde ayrıntılarıyla işlenmiştir. Yangın konumunda motor doğrudan yüksek devre alınır.
Frekans invertörüyle sürüş
Günlük havalandırmada frekans invertörü, fanın debisini yükün ihtiyacına göre ölçekler. Yangın konumunda ise invertör devre dışı bırakılır ve motor doğrudan şebekeye bağlanır. İnvertörün yangın sırasında zarar görmesi, motorun durmasına yol açmamalıdır. Baypas kontaktörü, bu doğrudan bağlantıyı kuran elemandır. Fan tahriklerinin verim gerekleri (EU) 327/2011 sayılı düzenlemede tanımlanır.
Motor etiketi ve belgelendirme
Duman tahliye motorunun etiketinde, sıcaklık sınıfı ve süre birlikte yer alır. Sınıf, fanın bütünü için verilen deney raporuna dayanır. Motorun tek başına taşıdığı bir sınıf, fan gövdesiyle birlikte doğrulanmadıkça geçerli sayılmaz. Deney raporu ve uygunluk beyanı, tesisin yangın dosyasında saklanır. Motor değiştirilirken aynı sınıfın korunduğu belgeyle doğrulanır.
Yedek parça ve motor değişimi
Duman tahliye motoru, standart bir motorla birebir değiştirilemez. Gövde ölçüsü ve gücü aynı olsa bile sargı yalıtımı ve gresi sınıfı karşılamaz. Değişim, aynı sıcaklık sınıfına sahip bir motorla yapılır. Sargı yeniden sarılacaksa emprenye reçinesi ve iletken yalıtımı sınıfa uygun seçilir. Sarım sonrası motorun sınıfı, yeniden deneyle doğrulanmadıkça korunmuş sayılmaz. Bu nedenle yangın sistemlerinde sargı onarımı yerine motor değişimi yaygın bir uygulamadır.
Deneme çalıştırması ve bakım
Duman tahliye motoru, yılın büyük bölümünde durur ve yalnızca yangında çalışır. Uzun duruş, rulman gresinin çökmesine ve mil yüzeyinde korozyona yol açar. Bu yüzden sistem aylık deneme çalıştırmalarıyla hazır tutulur. Deneme sırasında akım, gövde sıcaklığı ve ses profili kaydedilir. Yangın konumundaki köprüleme devresi de aynı denemede işlevsel olarak sınanır.
Yangın panosu ve izleme
Duman tahliye fanı, kendi ayrılmış yangın panosundan beslenir. Pano, normal çalışma ile yangın konumunu ayıran bir konum anahtarı taşır. Motorun çalıştığı, panodaki geri besleme kontağıyla yangın algılama sistemine bildirilir. Fanın dönmediği bir durum, alarm olarak merkeze taşınır. İzleme hattı da yangına dayanıklı kabloyla çekilir.
Seçim ölçütleri
Seçim, yapının yangın senaryosunun tanımladığı sıcaklık sınıfıyla başlar. Ardından fanın debisi ve basıncı, motorun gücünü ve devrini belirler. Motorun akış içinde mi dışında mı kalacağı, fan gövdesi tasarımıyla birlikte kararlaştırılır. Koruma sınıfı, motorun bulunduğu ortamın tozuna ve nemine göre seçilir. Motorun bu grup içindeki yeri özel amaçlı sanayi motorları yaklaşımıyla değerlendirilir.
Duman tahliye motoru, sınırlı bir süre boyunca kendi güvenliğinden ödün vererek kaçış yolunu açık tutar. Doğru sıcaklık sınıfı, yangına dayanıklı kablolama ve düzenli deneme çalıştırması, bu görevin yangın anında gerçekten yerine getirilmesini sağlar.
