Balata kalınlığı alt sınıra indiğinde ayar yapmanın yararı kalmaz; parça değiştirilir. Değişim, yalnızca eski balatanın çıkarılması değil, fren torkunun ve hava aralığının yeniden kurulmasıdır.
Değişim kararının verilmesi
Üretici, balatanın yeni kalınlığını ve değişim gerektiren alt sınırını katalogda verir. Kalınlık kumpasla, diskin çevresi boyunca birkaç noktadan ölçülür. Herhangi bir nokta alt sınıra inmişse değişim yapılır. Hava aralığının üst sınıra ulaşması da aynı kararı verdirir. Aşınmanın belirtileri, balata aşınmasının teşhisi çerçevesinde ayrıntılarıyla işlenmiştir.
Enerji kesme ve yükün desteklenmesi
Motorun ve fren bobininin beslemesi kesilip pano üzerinde kilitlenir. Kaldırma tahriklerinde askıda duran yük indirilir ya da mekanik olarak desteklenir. Fren açıldığında yükün serbest kalabileceği her düzenekte bu destek zorunludur. Fren gövdesi bakımdan hemen sonra sıcak olabilir ve soğuması beklenir. Kilidi takan kişi, işi bitirip kaldıran kişiyle aynı olmalıdır.
Sökme sırası
Önce fan kapağı ve varsa fren koruma kapağı çıkarılır. Elle boşaltma kolu takılıysa sökülür. Bobin gövdesini taşıyan ayar cıvataları gevşetilir ve gövde geri çekilir. Baskı yayları serbest kaldığında hareketli disk çıkar. Balatalı fren diski, mil üzerindeki göbekten eksenel olarak sıyrılır.
Mil ve göbek yüzeyinin temizlenmesi
Fren diski, göbeğin dişleri üzerinde eksenel kayabilecek biçimde oturur. Bu serbestlik, frenin kapanırken diski balataya bastırmasını sağlar. Dişler toz, pas ve balata artığıyla dolduğunda disk kayamaz ve fren tam kapanmaz. Göbek dişleri fırçayla temizlenir ve kuru bırakılır. Bu bölge kesinlikle yağlanmaz. Balata yüzeyine geçen yağ, fren torkunu düşürür.
Karşı yüzeylerin denetimi
Balatanın bastığı iki yüzey, hareketli diskin ön yüzü ile arka kapaktaki sabit yüzeydir. Bu yüzeyler oluk açmış ya da mavimsi ısı izleri taşıyorsa taşlanır veya değiştirilir. Oluklu bir yüzey, yeni balatayı kısa sürede tüketir. Yüzeylerdeki düzlemsellik bozukluğu, balatanın eğik aşınmasına yol açar. Denetim, yeni balata takılmadan önce yapılır.
Yeni balatanın hazırlanması
Yeni fren diskinin yüzeyi, elle tutulduğunda bile yağ alabilir. Yüzey, kalıntı bırakmayan bir çözücüyle silinir ve kurumaya bırakılır. Diskin kalınlığı takmadan önce ölçülüp kayda geçirilir. Bu değer, sonraki aşınma izlemesinin başlangıç noktasıdır. Balatanın yönü varsa katalogdaki işarete göre yerleştirilir. Disk, göbeğe zorlanmadan geçmelidir.
Toplama ve yayların yerleştirilmesi
Baskı yayları, gövdedeki yuvalarına eksiksiz ve doğru sayıda yerleştirilir. Kimi frenlerde tork kademeleri, yay sayısının değiştirilmesiyle kurulur. Eksik bırakılan bir yay, torku doğrudan düşürür. Hareketli disk, yayların üzerine oturtulur ve bobin gövdesi geri getirilir. Ayar cıvataları çapraz sırayla ve elle sıkılır. Gövde, balataya paralel oturmalıdır.
Fren torkunun yeniden kurulması
Yeni balata, eskisinden kalın olduğu için yayların çalışma boyu kısalır ve ön yük değişir. Fren torku bu nedenle yeniden ayarlanır. Ayar halkası, katalogdaki diş başına tork değişimine göre kademeli döndürülür. Tork, mile bir moment kolu bağlanıp frenin kaymaya başladığı değer okunarak doğrulanır. Ayar sırası ve ayrıntısı için elektromanyetik frenli motor ayarı çerçevesine bakılabilir.
Hava aralığının kurulması
Fren torku kurulduktan sonra hava aralığı anma değerine indirilir. Sentil çakısı boşlukta bırakılır, ayar cıvataları çapraz sırayla sıkılır ve çakı çekilir. Ölçüm, bobin cıvatalarının yanından üç ayrı noktadan yinelenir. Üç okumanın birbirine yakın olması, diskin paralel durduğunu gösterir. Prosedürın ayrıntısı, frenli motorda hava aralığı ayarı kapsamında örneklerle anlatılmaktadır.
Elle boşaltma kolu ve kapaklar
Kol takılıyorsa serbest stroku yeniden düzenlenir, çünkü yay boyu değişmiştir. Kolun kilitli konumda bırakılmadığı doğrulanır. Fren koruma kapağı ve fan kapağı contalarıyla birlikte kapatılır. Cıvatalar, dayanım sınıfına uygun torkla sıkılır. Kapak aralıklarındaki balata tozu bu aşamada temizlenir.
Yayların denetimi
Baskı yayları, her değişimde gözle ve boy ölçümüyle denetlenir. Yorulmuş bir yayın serbest boyu kısalır ve ürettiği kuvvet azalır. Kırılmış ya da çatlamış bir yay, fren torkunu doğrudan düşürür. Yaylar tümü birlikte değiştirilir, çünkü farklı yaşlardaki yaylar diski eğik bastırır. Yay sayısı, katalogdaki tork kademesiyle karşılaştırılır.
Diskin merkezlenmesi
Fren diski, göbeğe geçirildikten sonra elle eksenel olarak oynatılıp serbestçe kaydığı doğrulanır. Sıkışan bir disk, fren kapanırken balataya tam basmaz. Göbekteki dişlerin diple köşeleri de temizlenir. Diskin merkezleme yüzeyi çizilmişse zımparayla düzeltilir. Serbest kayma, montajın en kolay atlanan denetimidir.
Doğru yedek parçanın seçilmesi
Balata, fren gövdesinin tipine ve çapına göre seçilir. Farklı bir sürtünme malzemesi, aynı yay kuvvetinde farklı bir tork üretir. Katalogdaki tork değerleri belirli bir balata bileşimi içindir. Uygun olmayan bir balata, ayar doğru yapılsa bile yükü tutmaz. Parça numarası, motorun ve fren gövdesinin plakasından doğrulanır.
Devreye alma ve alıştırma
Fren birkaç kez enerjilendirilip serbest bıraktığı doğrulanır. Motor yüksüz çalıştırılır ve fren bölgesinden sürtünme sesi gelmediği dinlenir. Yeni balatanın tam sürtünme katsayısına ulaşması, ilk kapanışlarda alıştırmayla gerçekleşir. Bu dönemde fren torku katalog değerinin bir miktar altında kalabilir. Kaldırma tahriklerinde yük denemesi, alıştırma tamamlandıktan sonra yinelenir.
Sökmeden önce ölçüm
Eski balatanın kalınlığı ve o andaki hava aralığı, sökmeden önce ölçülüp kaydedilir. İki değer, geçen sürede ne kadar aşınma olduğunu verir. Kapanış sayacı okunursa kapanış başına aşınma da hesaplanır. Bu veri, sonraki değişim tarihinin planlanmasında kullanılır. Ölçüm yapılmadan sökülen bir fren, bu bilgiyi kalıcı olarak yitirir.
Balata tozunun toplanması
Sökme sırasında biriken balata tozu, basınçlı havayla üflenmez. Havaya karışan toz solunabilir ve kapalı hacme yayılır. Toz, emişli bir süpürgeyle ya da nemli bezle toplanır. Fren kapağının içi ve fan kanatçıkları da aynı yöntemle temizlenir. Toplanan toz, tesisin atık prosedürüna göre bertaraf edilir.
Değişim sonrası kayıt
Yeni balatanın kalınlığı, ayarlanan fren torku ve ölçülen hava aralığı bakım kaydına yazılır. Kayıt, sonraki aşınma hızının hesaplanmasında başlangıç noktası olur. Değişim tarihi ve kapanış sayacı değeri de kaydedilir. Frenin genel yapısı konusundaki ayrıntılar frenli elektrik motoru kapsamında toplanmıştır.
Balata değişimi, parça değiştirmekten çok frenin yeniden kurulmasıdır. Göbek dişlerinin kuru temizliği, torkun yeniden ayarlanması ve aralığın doğrulanması, bu üç adım atlanırsa yeni balata da kısa sürede tükenir.
