Trifaze motorun dönüş yönü, statora ulaşan fazların sırasıyla belirlenir. Yönü değiştirmek için motorun içine girmek gerekmez; klemens kutusunda iki kablonun yer değiştirmesi yeterlidir.
Faz Sırası ve Dönüş Yönü — Hızlı Referans
| Standart faz sırası | L1 → L2 → L3 |
|---|---|
| Dönüş yönünü değiştirme | Herhangi iki fazın yeri değiştirilir |
| Klemens işaretleri | U1-V1-W1 / U2-V2-W2 (IEC 60034-8) |
| Yıldız (Y) bağlantı | W2-U2-V2 köprülenir; şebeke U1-V1-W1’e |
| Üçgen (Δ) bağlantı | U1-W2, V1-U2, W1-V2 |
| Referans dönüş yönü | Mil ucundan bakışta saat yönü (CW) |
| Ölçüm aleti | Faz sırası göstergesi |
Faz sırasının anlamı
Üç fazın gerilimleri birbirine göre yüz yirmi derece kaymış olarak tepe yapar. Bu tepelerin hangi sırayla geldiğine faz sırası denir. Stator sargıları bu sırayla enerjilendiğinde döner alan belirli bir yöne döner. Sıra tersine çevrildiğinde alan da ters yöne döner. Rotor alanı izlediğinden mil de aynı yönde döner.
Yön değiştirme işlemi
Motorun klemens kutusundaki üç besleme ucundan herhangi ikisinin yeri değiştirilir. Bu işlem faz sırasını tersine çevirir ve döner alanın yönü değişir. Üç ucun birlikte kaydırılması ise sırayı korur ve yönü değiştirmez. Değişim, motorun içine girmeden ve sargıya dokunmadan yapılır. İşlem, enerji kesilip pano üzerinde kilitlendikten sonra gerçekleştirilir.
Monofaze motordan farkı
Tek fazlı bir motorda döner alan yardımcı sargı ve kondansatörle yapay olarak kurulur. Yön değişimi, besleme uçlarının değil yardımcı sargının ters bağlanmasıyla yapılır. Trifaze motorda ise döner alan kendiliğinden oluştuğundan yön doğrudan besleme sırasına bağlıdır. İki motor tipi arasındaki bu ayrım, sahada sık karıştırılır. Trifaze bir motorda üç ucun ters bağlanması yönü değiştirmez.
Motor ucu adlandırması
Klemens kutusundaki uçlar, standart bir düzende U1, V1, W1 ve U2, V2, W2 olarak adlandırılır. Üç şebeke fazı sırasıyla U1, V1 ve W1 uçlarına bağlandığında motor, mil ucundan bakıldığında saat yönünde döner. Yön bu tanım üzerinden bildirilir. Sahada iki ucun yer değiştirmesi bu düzeni bozar ve yön değişir. Klemens plakasındaki köprüler bağlantı biçimini, uç adları ise yönü belirler. Uçların yerinden çıktığı bir bakımda, plakadaki adlar tek tek doğrulanarak geri bağlanır. Yanlış bağlanan bir uç, bağlantı biçimini de bozup sargıya tasarım dışı gerilim uygular.
Faz sırasının ölçülmesi
Faz sırası, faz sırası göstergesi adı verilen bir el aletiyle ölçülür. Cihazın üç ucu şebeke fazlarına bağlanır ve dönen bir disk ya da bir ışık dizisi sırayı gösterir. Ölçüm, motor bağlanmadan önce yapılır. Kalıcı bir kurulumda faz sırası rölesi panoya yerleştirilir. Bu röle, sıra değiştiğinde ya da bir faz kaybolduğunda tahriki durdurur.
Yanlış yönün sonuçları
Kimi tahrikler ters yönde dönmeye tahammül eder, kimileri hemen zarar görür. Santrifüj pompa ters yönde döndüğünde su basar ama debisi ve basıncı düşer; belirti çoğunlukla gözden kaçar. Vidalı kompresör ters yönde döndüğünde yağlama kesilir ve rotorlar kısa sürede zarar görür. Fan ters yönde daha az hava üfler. Konveyör ise ürünü yanlış yöne taşır.
Bu yüzden ilk devreye almada motor yükten ayrılıp kısa süre boşta çalıştırılır ve dönüş yönü gözle doğrulanır.
Şebeke değişikliği ve jeneratör devreye alma
Tesise yeni bir besleme çekildiğinde ya da jeneratör devreye alındığında faz sırası değişebilir. Kablo değişimi sonrasında da sıra bozulabilir. Sıra değişikliği, tüm tahriklerin yönünü aynı anda tersine çevirir. Sıra değişimi çoğunlukla ilk çalıştırmada fark edilir. Jeneratör panosuna faz sırası rölesi konulması, sorunu baştan engeller.
Frekans invertörlü tahriklerde
Frekans invertörü, motorun yönünü çıkışındaki faz sırasıyla belirler. Şebeke tarafındaki faz sırasının değişmesi, invertörün çıkış yönünü etkilemez. Yön, invertörün parametresinden ya da dijital giriş komutuyla değiştirilir. Motor kablosunun invertör çıkışında iki ucu değiştirilirse yön yine tersine döner. Yön değişimi invertörde yumuşak bir rampayla yapılır. Motor önce sıfır devre indirilir, ardından ters yönde hızlandırılır; böylece mekanik darbe oluşmaz. Rampa süreleri, yükün ataletine göre ayarlanır.
Redüktörlü tahriklerde çıkış yönü
Motorun dönüş yönü, redüktörün çıkış milinde her zaman aynı yönde görünmez. Helisel redüktörlerde kademe sayısı tek ise çıkış mili girişin tersine döner, çift ise aynı yönde döner. Konik helisel redüktörde yön, çıkış milinin hangi taraftan çıktığına da bağlıdır. Bu yüzden yön denetimi, motor milinde değil makinenin tahrik edilen elemanında yapılır. Tahrik grubunun bütünü endüstriyel redüktör yaklaşımıyla değerlendirilir.
Yönü değiştiren kumanda devresi
Sık yön değiştiren tahriklerde iki kontaktörlü bir devre kurulur. Kontaktörlerden biri fazları düz, diğeri ikisi çapraz olacak biçimde bağlar. İki kontaktörün aynı anda çekmesi, iki fazın kısa devre olması demektir. Bu yüzden aralarında hem elektriksel hem mekanik kilitleme kurulur. Yön değişimi, motor durduktan sonra ya da kısa bir gecikmeyle yapılır.
Fan yönünün özel durumu
Kimi motorların soğutma fanı tek yönlü kanat profiline sahiptir. Böyle bir motor ters yönde döndürüldüğünde fan hava basmaz ve gövde soğutulamaz. Çift yönlü çalışacak tahriklerde fan profilinin simetrik olduğu doğrulanır. Aksi hâlde motor, ters yönde çalışırken kısa sürede aşırı ısınır. Fan kapağındaki dönüş yönü oku bu ayrımı gösterir. Ok bulunmayan bir motorda fan profili, kapak sökülüp gözle denetlenir. Çift yönlü tahriklerde motorun katalog verisi de üreticiden doğrulanır.
Ters yönde ani frenleme
Dönen bir motorun fazları aniden ters çevrilirse motor karşı yönde tork üretir ve hızla yavaşlar. Bu yönteme ters akımla frenleme denir. Frenleme sırasında sargıdan kalkış akımının üzerinde bir akım geçer ve sargı hızla ısınır. Motor sıfır devre ulaştığında besleme kesilmezse ters yönde hızlanmaya başlar. Yöntem, sık kullanılan tahriklerde motoru yıpratır. Bu yüzden sıfır devir, bir devir rölesi ya da zaman rölesiyle algılanıp besleme kesilir.
Devreye alma denetimi
Dönüş yönü, ilk çalıştırmada gözle doğrulanır ve kayda geçirilir. Motorun gövdesine yön oku yapıştırılması, sonraki bakımlarda karışıklığı önler. Faz sırası rölesi panoya eklendiğinde koruma kalıcı hâle gelir. Koruma düzeninin bütünü konusunda motor koruma ve termik röle yazısı ayrıntılı bilgi verir. Döner alanın yönü ise, döner manyetik alan ve senkron hız kapsamında ayrıntılarıyla işlenmiştir.
Trifaze motorun dönüş yönü, iki kablonun yer değiştirmesi kadar basit bir işlemle çevrilir. Bu basitlik, ilk devreye almada yönün doğrulanmasını gereksiz kılmaz; yanlış yön kimi tahrikte sessizce verim kaybı, kimisinde ise doğrudan hasar demektir.
