Dalgıç pompa motoru, kuyu ya da havuz içinde suya batmış olarak çalışır. Soğutmasını çevresinden geçen suyla yapar, yalıtımını su dolu bir gövde içinde korur ve pompanın eksenel itmesini kendi yatağında taşır.
Su dolu gövde yapısı
Yaygın dalgıç motor tipinde gövde içi, temiz su ile ince oranda bir donma önleyici karışımla doldurulur. Sargı iletkenleri, suya dayanıklı bir yalıtım kılıfıyla kaplanmıştır. Su, sargıdan gövdeye ısıyı taşıyan ve yatakları yağlayan ortam görevini görür. Gövde içindeki basınç, esnek bir zar ya da diyaframla dış basınca eşitlenir. Bu eşitleme, keçenin iki yönde de zorlanmasını engeller.
Yeniden sarılabilir sargı
Su dolu tipte sargı, arıza durumunda sahada yeniden sarılabilir. Sarım sırasında iletkenin su geçirmez kılıfı zedelenmemelidir. Yeniden sarım sonrası gövde temizlenip yeni dolgu suyuyla doldurulur. Yağ dolu tiplerde ise gövde içi mineral yağla doldurulur ve sarım atölye işidir. İki tip arasındaki seçim, kuyunun kullanım amacına ve içme suyu koşullarına bağlıdır.
Soğutmanın akış hızına bağlılığı
Dalgıç motor, ısıyı gövdesinden geçen suya verir. Suyun motor gövdesi boyunca yeterli hızda akması gerekir. Yaygın kabul, gövde çevresindeki asgari akış hızının saniyede 0,15 metre olmasıdır. Bu hızın altında motor ısıyı atamaz ve sargı sıcaklığı yükselir. Kuyu çapı motora göre genişse, gövdeye bir soğutma gömleği takılarak akış motorun yüzeyine yönlendirilir.
Akış hızının üst sınırı da vardır; saniyede birkaç metreyi aşan bir akış, gövde yüzeyinde aşınma yaratır. Motorun pompa altında mı üstünde mi kaldığı da akış yönünü belirler.
Kuru çalışma
Su seviyesi motorun üzerine düştüğünde soğutma tümüyle kesilir. Kuru çalışan bir dalgıç motorun sargısı dakikalar içinde yanar. Seviye elektrodu, akım izleme rölesi ya da kuru çalışma koruma rölesi bunu algılar ve motoru durdurur. Koruma, motorun akımındaki düşüşü ya da suyun varlığını doğrudan ölçer. Kuyu debisi mevsimlik düştüğünde bu koruma tek güvence olur.
Eksenel itme yatağı
Çok kademeli dalgıç pompa, çarkların toplamı kadar bir eksenel itme üretir. Bu itme aşağı yönde motorun miline biner. Motorun altında yer alan itme yatağı, bu yükü bir yağ ya da su filmi üzerinde taşır. Yatak, karbon ya da reçine esaslı bir sürtünme malzemesiyle kaplanmıştır. Pompanın kapalı vanaya karşı çalıştırılması, itmeyi tasarım sınırının üzerine çıkarır.
Kablo ve gerilim düşümü
Dalgıç motorun besleme kablosu, kuyunun derinliği boyunca uzanır. Uzun kabloda gerilim düşümü, motorun uçlarındaki gerilimi anma değerinin altına indirir. Düşük gerilim, motorun aynı gücü daha yüksek akımla çekmesine ve ısınmasına yol açar. Kablo kesiti, kuyu derinliğine ve akıma göre hesaplanır. Kablo ekleri, su geçirmez bir sistemle yapılır ve mekanik olarak korunur.
Yol verme yöntemi
Doğrudan yol vermede kalkış akımı yüksektir ve pompa şaftına ani bir burulma darbesi biner. Yumuşak yol verici, bu darbeyi ve kalkış akımını sınırlar. Frekans invertörü ise devri denetleyerek kuyu debisine uyum sağlar ve kalkış sayısını düşürür. İnvertörle sürülen bir dalgıç motorda asgari devir, soğutma akışını koruyacak biçimde sınırlanır. Uzun kablolarda invertör çıkışına çıkış filtresi konur.
Sık kalkışın etkisi
Basınçlı su sistemlerinde dalgıç pompa sık kalkıp durar. Her kalkış, sargıyı ısıtan bir akım darbesi ve yatağa binen bir itme darbesi doğurur. Motor etiketinde saatteki izin verilen kalkış sayısı verilir. Genleşme tankı ve basınç anahtarının doğru ayarı, kalkış sayısını düşüren en pratik önlemdir. İnvertörlü tahrikte pompa durmadan düşük devirde dönmeyi sürdürür.
Motorun kuyu içindeki konumu
Dalgıç grubun yaygın yerleşiminde motor pompanın altında kalır. Kuyudan gelen su, motorun gövdesi boyunca yukarı akarak emiş ağzına ulaşır. Bu akış, motorun soğutmasını doğal olarak sağlar. Motorun pompadan üstte kaldığı düzenlerde ise soğutma gömleği zorunlu hâle gelir. Grubun kuyu tabanına yakın konumlandırılması, çökelen kumun emilmesine yol açar.
Kum ve aşınma
Kuyu suyundaki kum, pompanın çarklarını ve motorun keçesini aşındırır. Aşınan keçe, kuyu suyunun gövde içine sızmasına yol açar. Gövde içine giren kirli su, sargı yalıtımını ve itme yatağını bozar. Yeni açılmış bir kuyuda pompa, kum çekmeyi bırakana kadar düşük debide çalıştırılır. Emme süzgeci ve kum ayırıcı, aşınmayı geciktiren yardımcı elemanlardır.
Faz dengesizliği ve koruma
Şebekedeki faz gerilimleri arasındaki küçük bir dengesizlik, motor akımında büyük bir dengesizlik yaratır. Dengesiz akım, sargıda yerel ısınma noktaları doğurur. Kuyu içindeki bir motorda bu ısınma gözle görülemez. Faz koruma rölesi, dengesizliği ve faz kaybını algılayarak motoru durdurur. Uzun kabloda tek fazın kopması, motorun iki fazda dönmeyi sürdürmesine ve yanmasına yol açar.
Yalıtım direnci ölçümü
Dalgıç motorun sağlığı, kablo ucundan alınan yalıtım direnci ölçümüyle izlenir. Ölçüm, motor durdurulup enerjisi kesildikten sonra yapılır. Yeni bir motorda direnç çok yüksektir; gövdeye su sızdıkça bu değer düşer. Tek bir ölçüm yerine zaman içindeki eğilim anlamlıdır. Düşme hızlandığında motor, tümüyle arızalanmadan kuyudan çıkarılır.
Arıza belirtileri
Akımın kademeli yükselmesi, yatak sürtünmesinin arttığını ya da pompanın kum çektiğini gösterir. Akımın düşmesi ise pompanın havaya çalıştığını, yani suyun bittiğini haber verir. Yalıtım direnci ölçümünde düşen bir değer, gövdeye su sızdığını işaret eder. Bu ölçüm, motor kuyudan çıkarılmadan kablo ucundan alınabilir. Kayıt tutulduğunda değerlerin eğilimi arızayı erken haber verir.
Dalgıç Motor Seçiminde Kontrol Listesi
Dalgıç motor seçimi, pompanın istediği mil gücü ve eksenel itmeyle başlar. Kuyu çapı ve debisi, soğutma akışını ve gömlek ihtiyacını belirler. Kablo kesiti derinliğe göre hesaplanır, koruma röleleri kuru çalışmaya karşı kurulur. Yer üstündeki karşılığı için santrifüj pompa motoru çerçevesine bakılabilir. Sektörel çerçeve uygulamaya göre motor seçimi yaklaşımıyla kurulur.
Dalgıç motor, soğutmasını sürdüğü akışkanın kendisinden alır. Asgari akış hızının korunması, kuru çalışmaya karşı koruma ve doğru kablo kesiti, bu motorun kuyu içinde uzun yıllar çalışmasını sağlar.
