Duman tahliye motorunun sıcaklık dayanımı, sargı yalıtımı kadar yataklamasına da bağlıdır. Yangın koşulunda gres akıcılaşır, keçe sertleşir ve rulman boşluğu daralır.
Gresin yangın koşulundaki davranışı
Standart bir rulman gresi, yüksek sıcaklıkta akıcı hâle gelir ve yatak bölgesinden kaçar. Gres kaçtığında makaralar kuru çalışır ve yatak kısa sürede bozulur. Duman tahliye motorunda bu nedenle yüksek sıcaklığa dayanan bir gres kullanılır. Gresin baz yağı ve kıvam yapıcısı, deney sıcaklığında yapısını koruyacak biçimde seçilir. Gres tipi, motorun etiketinde ve deney raporunda tanımlanır.
Gres miktarı
Yatak boşluğunun tümüyle doldurulması, makaraların gresi sürekli karıştırmasına yol açar. Karıştırma sürtünmeyi ve sıcaklığı yükseltir. Yatak hacminin belirli bir bölümü bu yüzden boş bırakılır. Fazla gres, yangın koşulunda genleşip keçeyi zorlar ve dışarı sızar. Miktar, üreticinin verdiği değere göre uygulanır. Gres tabancasının verdiği miktar, atış sayısıyla değil ağırlıkla doğrulanır.
Rulman boşluğu
Rulmanın iç boşluğu, iç ve dış bilezik arasındaki serbest hareket payıdır. Yüksek sıcaklıkta bilezikler ve makaralar farklı oranlarda genleşir ve boşluk küçülür. Boşluk tümüyle kapandığında rulman ön yüklenir, sürtünme ve sıcaklık daha da yükselir. Duman tahliye motorlarında bu yüzden normalden büyük boşluk sınıfı seçilir. Boşluk sınıfı, mile ve gövdeye geçme sıkılığıyla birlikte belirlenir.
Keçenin sertleşmesi
Mil keçesi, elastik bir dudakla mile temas eder ve grese ile toza karşı sızdırmazlık sağlar. Yüksek sıcaklıkta elastomer sertleşir, dudak esnekliğini yitirir ve sızdırmazlık bozulur. Keçe malzemesi bu nedenle yüksek sıcaklığa dayanan bir elastomerden seçilir. Kimi tasarımlarda keçe yerine, temassız bir labirent düzeni kullanılır. Labirent, sürtünme üretmez ama tozu tam engellemez.
Temassız sızdırmazlık
Labirent düzeninde, dönen ve sabit parçalar arasında dar ve kıvrımlı bir yol bırakılır. Toz ve nem bu yolu aşmakta zorlanır. Sürtünme olmadığı için ısı üretilmez ve sıcaklıkla yaşlanan bir dudak bulunmaz. Bunun aksine labirent, ince tozu ve yüksek basınçlı suyu tümüyle durduramaz. Seçim, ortamın tozuna ve motorun koruma sınıfına bağlıdır.
Yatak sıcaklığının izlenmesi
Yatak bölgesi sıcaklığı, gövde üzerinde işaretlenmiş bir noktadan ölçülür. Normal bir motorda bu sıcaklık, ortam sıcaklığının belirli bir aralık üzerinde dengelenir. Değerin zaman içinde yükselmesi, gresin bozulduğunu ya da yatağın ön yüklendiğini gösterir. Ölçüm, her deneme çalıştırmasında yinelenir. Eğilim, tek bir mutlak değerden daha anlamlıdır. Ölçüm noktaları gövdede kalıcı olarak işaretlenir ve her denemede aynı noktadan okunur.
Yatağın ısı yolu
Rulman, ürettiği ısıyı gövdeye ve mile aktarır. Yangın koşulunda gövdenin kendisi sıcak olduğundan bu yol tıkanır ve yatak sıcaklığı yükselir. Motorun akış dışında bırakıldığı düzeneklerde yatak, görece serin kalır. Akış içindeki bir motorda ise yatak, sargıyla birlikte ısınır. Konum kararı bu yüzden yataklama seçimini de etkiler.
Gres tipinin karıştırılmaması
Farklı sabun bazlı iki gres birbiriyle karıştığında kıvamını yitirebilir. Yüksek sıcaklık gresinin üzerine standart bir gres basılması, karışımın yumuşayıp yataktan kaçmasına yol açar. Gres tipi değiştirilecekse yatak sökülüp eski gres tümüyle temizlenir. Motor etiketinde belirtilen gres tipi, bakım kaydında da tutulur. Yangın dosyasındaki parça listesiyle karşılaştırılır. Listede yer almayan bir gres, fanın sıcaklık sınıfını sorgulanır kılar.
Uzun duruşun etkisi
Duman tahliye motoru yılın büyük bölümünde durur. Duruş sırasında gres, yatak boşluğunda çöker ve makara yüzeyleri kurur. Gövdeye giren nem, bilezik yüzeyinde korozyon başlatır. Titreşen bir binada duran bir rulman, bileziğinde iz oluşturabilir. Aylık deneme çalıştırmaları, bu üç etkiyi de azaltır. Deneme süresi, yatağın ısınıp gresin dağılmasına yetecek kadar uzun tutulur.
Duruş sonrası ilk çalıştırma
Aylarca duran bir motorda gres, yatak boşluğunda çöker ve makara yüzeyleri kurur. Yeniden devreye almadan önce yatağa taze gres basılır. Mil elle çevrilerek yüzeylere gres taşınması sağlanır. İlk çalıştırma yüksüz yapılır ve gövde sıcaklığı birkaç dakika izlenir. Uzun duruş beklenen motorlarda mil belirli aralıklarla elle çevrilir.
Yağlama aralığı
Yağlama aralığı, çalışma saatine değil takvime bağlanır; motor çoğunlukla durduğu için saat birikmez. Gres, üreticinin verdiği takvim aralığında yenilenir. Yenileme sırasında gres tahliye tapası açık bırakılır ve eski gresin çıkması beklenir. Farklı sabun bazlı greslerin karıştırılması, kıvamın bozulmasına yol açar. Gres tipi bakım kaydına yazılır.
Yatak tipinin seçimi
Duman tahliye motorlarında yataklama çoğunlukla bilyalı rulmanla kurulur. Kayış tahrikli fanlarda mile radyal kuvvet bindiğinden makaralı rulman tercih edilebilir. Düşey monte edilen fanlarda mile eksenel itme biner ve yatağın bu yükü karşılaması gerekir. Yatak tipi, fanın montaj konumuyla birlikte belirlenir. Konum, deney raporunda tanımlanan düzenle uyumlu olmalıdır. Sahada yapılan bir konum değişikliği, yatak yükünü ve dolayısıyla ömrünü değiştirir.
Arıza belirtileri
Rulman arızasının ilk belirtisi, gövde sıcaklığındaki kalıcı artıştır. İkinci belirti, ses profilindeki ince ve yüksek frekanslı bileşendir. Motorun boşta çektiği akımın yükselmesi, sürtünmenin arttığını gösterir. Gres tapasından çıkan gresin metal parçacıklı olması, bilezik yüzeyinden malzeme koptuğunu haber verir. Arızanın ısıya dönüşmesi, baca fanı motorunun yanma nedenleri çerçevesinde örneklerle anlatılmaktadır.
Titreşimin rulman ömrüne etkisi
Fan çarkındaki dengesizlik, yatağa dönen bir merkezkaç kuvveti bindirir. Kanatlara yapışan is ve toz, dengeyi zamanla bozar. Artan titreşim, rulman bileziğinde yorulma başlatır. Titreşim ölçümü, gövdede işaretlenmiş noktalardan alınır ve eğilimi izlenir. Çarkın temizlenmesi ve gerekirse yeniden dengelenmesi, rulman ömrünü doğrudan uzatır.
Değişim ve belgeye etkisi
Rulman ve keçe, deney raporunda tanımlanan tiplerle değiştirilir. Standart bir rulman ya da düşük sıcaklık gresi, fanın sıcaklık sınıfını geçersiz kılar. Değişim atölyede ve dişli eksenlerinin yeniden ayarlanmasıyla yapılır. Kullanılan parçaların tipi bakım kaydına ve yangın dosyasına yazılır. Belgelendirme zinciri konusundaki ayrıntılar duman tahliye fan motoru standartları kapsamında toplanmıştır.
Duman tahliye motorunda yangın koşulunu ilk hisseden parça sargı değil, yataktır. Yüksek sıcaklığa dayanan gres, büyük boşluk sınıfı ve sıcaklığa dayanıklı keçe, motorun süresini doldurmasını sağlayan üç seçimdir.
