Duman tahliye motorlarında en sık istenen iki koruma sınıfı IP55 ve IP65'tir. İki kodun ikinci rakamı aynıdır; fark yalnızca birinci rakamda, yani toza karşı korumadadır.
IP kodunun okunması
IP kodundaki birinci rakam katı cisim ve toza karşı korumayı, ikinci rakam suya karşı korumayı bildirir. Motorlar için koruma sınıfları IEC 60034-5 standardında tanımlanır. Kod, motorun etiketinde yer alır. İki rakam birbirinden bağımsızdır; birinin yükselmesi diğerini yükseltmez.
İkinci rakamın anlamı
IP55 ve IP65 kodlarının ikinci rakamı beştir. Bu değer, her yönden gelen düşük basınçlı su jetine karşı korumayı tanımlar. İki sınıf arasında suya dayanım bakımından fark yoktur. Yıkanan hatlarda istenen yüksek basınçlı ve sıcak jet dayanımı, bu iki kodun hiçbirinde bulunmaz. Su tarafında daha ileri bir koruma gerekiyorsa ikinci rakam yükseltilir.
Birinci rakamdaki fark
IP55 sınıfında toz girişi tümüyle engellenmez; giren toz miktarı, motorun çalışmasını bozmayacak düzeyde sınırlıdır. IP65 sınıfında ise gövde toza tam sızdırmazdır ve içeri toz girmez. Aradaki fark, keçe, conta ve gövde birleşme yüzeylerinin sıkılığında somutlaşır. IP65 gövdesi daha güçlü keçeler ve daha sıkı bir birleşme düzeni gerektirir.
Tozun motora etkisi
Baca hattındaki hava is, yağ buharı ve toz taşır. Gövde içine giren toz, sargı yüzeyinde bir yalıtkan tabaka oluşturur ve ısının dışarı atılmasını zorlaştırır. Aynı toz, yatak bölgesine ulaştığında gresle karışıp aşındırıcı bir macun hâline gelir. Nemle birleşen toz ise sargı yalıtım direncini düşürür. Tozun etkisi bu yüzden yalnızca kirlilik değil, ısıl ve elektriksel bir sorundur.
Dış yüzeydeki toz
IP sınıfı, gövdenin içine giren tozu tanımlar. Gövdenin dışında biriken toz ise kodun kapsamı dışındadır. Soğutma fanı kapağında ve kanatçık aralıklarında biriken kir, IP65 sınıfındaki bir motorda da ısı transferini zayıflatır. Dış temizlik, koruma sınıfından bağımsız bir bakım kalemidir. Bu ayrım sahada sık karıştırılır.
Sınıfın deney raporuyla bağı
Duman tahliye fanının deney raporunda, deneye giren motorun koruma sınıfı da tanımlanır. Sahada bu sınıfın altına düşen bir motor kullanılması, belgeyi geçersiz kılar. Motor değişiminde koruma sınıfı, sıcaklık sınıfıyla birlikte doğrulanır. Belgelendirme zinciri konusundaki ayrıntılar duman tahliye fan motoru standartları çerçevesinde toplanmıştır.
Etiketteki kodun doğrulanması
Koruma sınıfı, motorun etiketinde iki rakamla yazılır. Kimi motorlarda kod, ek harflerle genişletilir ve deney koşulunu ayrıntılandırır. Sahaya gelen motorun etiketi, deney raporundaki değerle karşılaştırılır. Fark varsa motor, belgelendiği ürün değildir. Etiketin okunaklı kalması için gövde boyası bakımda korunur. Silinmiş bir etiket, motorun tipini yalnızca yangın dosyasından doğrulanabilir kılar.
Koruma sınıfının bakımla korunması
Koruma sınıfı, motorun kutudan çıktığı andaki bir özelliktir. Klemens kutusu kapağının contası eskidiğinde ya da bir kablo rakoru gevşek bırakıldığında sınıf fiilen düşer. Kullanılmayan giriş delikleri körtapayla kapatılır. Bakımdan sonra contalar yenilenir ve kapak cıvataları uygun torkla sıkılır. Sınıf, her bakımda yeniden kurulur.
Gövde ısıtıcısı
Yılın büyük bölümünde duran bir motorun içi, ortam soğudukça nem yoğuşturur. Gövde ısıtıcısı, motorun içini ortam sıcaklığının birkaç derece üzerinde tutar. Isıtıcı, motor durduğunda enerjilenir ve çalıştığında kesilir. Kumanda devresi bu geçişi kontaktörün yardımcı kontağıyla kurar. Uzun duruşlardan sonra yalıtım direnci ayrıca ölçülür.
Yoğuşma ve nefes deliği
Toza tam sızdırmaz bir gövde, içerideki nemi de dışarı atamaz. Duran bir motorun içi soğudukça nem yoğuşur ve gövde dibinde su birikir. Kimi motorlarda bu suyu tahliye eden, filtreli bir nefes deliği bulunur. Deliğin montaj konumuna göre en alçak noktada kalması gerekir. Yanlış konumdaki bir delik, suyu tahliye etmek yerine içeri alır. Uzun duruşlarda gövde ısıtıcısı, yoğuşmayı baştan engeller.
Kablo rakoru ve giriş delikleri
Koruma sınıfı, klemens kutusunun kapağı kadar kablo girişlerine de bağlıdır. Rakor, kablonun dış çapına uygun ölçüde seçilir ve belirtilen torkla sıkılır. Gevşek bir rakor, sınıfı fiilen düşürür. Kullanılmayan giriş delikleri, sınıfa uygun körtapalarla kapatılır. Rakorun kendi koruma sınıfı, motorunkinin altında olamaz. Rakor malzemesi ayrıca motorun sıcaklık sınıfına dayanacak biçimde seçilir.
Dış ortam ve korozyon
Çatıya yerleştirilen bir fan, yağmura, güneşe ve deniz etkisine açıktır. Koruma sınıfı, korozyona karşı dayanımı tanımlamaz. Boya sistemi ve gövde malzemesi ayrıca seçilir. Kıyı bölgelerinde bağlantı elemanları paslanmaz çelikten tercih edilir. Koruma sınıfı ile korozyon dayanımı, birbirinden bağımsız iki ölçüttür. Şartname ikisini ayrı ayrı istemelidir.
Kanatçıksız gövde seçeneği
Aşırı kirli hatlarda, kanatçık aralarında biriken kir temizlenemez hâle gelir. Kimi tasarımlarda gövde kanatçıksız ve pürüzsüz yapılır. Isıyı daha zor attığından motor bir üst boyuttan seçilir. Bu seçenek, koruma sınıfının yerine geçmez; yalnızca dış kirlenmenin etkisini azaltır. Karar, kirin niteliğine ve temizlik sıklığına göre verilir.
Seçim ölçütü
Ortamda ince ve yoğun toz varsa, gövdenin toza tam sızdırmaz olması istenir ve IP65 seçilir. Görece temiz bir baca hattında IP55 yeterli kalabilir. Yıkama yapılan hatlarda su tarafındaki rakam ayrıca yükseltilir. Karar, motorun içine girecek toz miktarına ve bakımın sıklığına göre verilir. Motorun yataklaması için rulman ve keçe seçimi kapsamındaki adımlar izlenebilir.
Motorun akış içindeki konumu ve toz
Akış içinde kalan bir motor, kanaldaki tozun tümüne maruz kalır. Akış dışına alınan bir motor ise görece temiz bir hacimde çalışır. Aynı koruma sınıfı, iki düzende farklı bir kirlenme hızı yaşar. Bakım aralığı bu yüzden konuma göre belirlenir. Konum kararı, deney raporunda tanımlanan düzene bağlıdır.
Sınıfın arızayla bağı
Yetersiz koruma sınıfı, motorun günlük çalışmada yanmasının nedenlerinden biridir. Sargıya ulaşan toz, ısıyı hapseder ve yalıtımı yaşlandırır. Arızanın nedenleri konusunda baca fanı motorunun yanma nedenleri yazısı ayrıntılı bilgi verir.
IP55 ile IP65 arasındaki fark suda değil tozdadır: biri tozu sınırlar, diğeri tümüyle dışarıda tutar. Sınıf, kutudan çıkan bir özellik değil; contası, rakoru ve kapağıyla her bakımda yeniden kurulan bir durumdur.
