Frenli motorun en sık görülen arızası, frenin açılmaması ve motorun freni sürükleyerek dönmesidir. Belirti aynı olsa da nedeni mekanik, elektriksel ya da ısıl olabilir.
Arızanın belirtileri
Motor enerjilendiğinde ya hiç dönmez ya da zorlanarak kalkar. Fren bölgesinden sürekli bir sürtünme sesi ve ısınan reçinenin yanık kokusu gelir. Motorun boşta çektiği akım, katalog değerinin üzerindedir. Gövde sıcaklığı hızla yükselir ve termik röle açar. Tahrik bu hâlde bırakılırsa balata saatler içinde tükenir.
Teşhisin ilk adımı: bobin gerilimi
Fren bobininin uçlarındaki doğru akım gerilimi, motor enerjiliyken ölçülür. Değer, fren gövdesindeki plakada yazan anma gerilimiyle karşılaştırılır. Gerilim yoksa doğrultucunun girişi ve çıkışı sırayla denetlenir. Gerilim düşükse kablo kesiti ve bağlantı noktalarındaki gevşeklik incelenir. Ölçüm, enerji altında ve uygun kişisel koruyucu donanımla yapılır.
Doğrultucunun denetimi
Doğrultucunun girişinde alternatif akım gerilimi varken çıkışında doğru akım gerilimi yoksa diyotlar bozulmuştur. Kısmen bozulmuş bir doğrultucu, anma değerinin altında bir gerilim üretir. Bu düşük gerilim, soğuk bobinle freni açabilir ama motor ısındıkça açamaz hâle gelir. Doğrultucunun varistörü de kontrol edilir. Yanmış bir varistör, kesme anındaki gerilim tepesinin diyotları zorladığını gösterir.
Bobinin denetimi
Bobin direnci, enerjisiz durumda ölçülüp katalog değeriyle karşılaştırılır. Kısa devre olmuş bir sargıda direnç düşer ve çekim kuvveti zayıflar. Kopmuş bir bobinde ise direnç sonsuzdur. Bobin ile gövde arasındaki yalıtım direnci de ölçülür. Nem çekmiş bir bobin, düşük yalıtım direnciyle kaçak akım üretir.
Beslemenin yanlış noktadan alınması
Doğrultucunun girişi motorun sargı uçlarına bağlanmışsa, frekans invertörüyle sürülen bir motorda gerilim değişkendir. Düşük frekansta sargı gerilimi de düşer ve bobin freni açamaz. Motor doğrudan şebekeden çalıştırıldığında aynı fren sorunsuz açılabilir. Bu ayrım, arızayı hızla daraltır. Doğru bağlantı düzeni için fren bobini bağlantısı ve gerilimi kapsamındaki adımlar izlenebilir.
Hava aralığının büyümesi
Elektriksel taraf sağlamsa sıra mekanik nedenlere gelir. Balata aşındıkça hava aralığı büyür ve manyetik çekim, yayların kuvvetini yenemez hâle gelir. Aralık, sentil çakısıyla üç ayrı noktadan ölçülüp üst sınırla karşılaştırılır. Üst sınırın aşılması, arızanın en yaygın mekanik nedenidir. Ölçüm ve ayar prosedürü konusunda frenli motorda hava aralığı ayarı yazısı ayrıntılı bilgi verir.
Sıcak bobin etkisi
Bobin ısındıkça sargı direnci yükselir ve çektiği akım azalır. Azalan akım, manyetik çekimi zayıflatır. Hava aralığı üst sınıra yakınsa, soğukken açılan bir fren sıcakken açamaz. Bu davranış, arızanın ancak vardiya ortasında görülmesini açıklar. Deneme bu yüzden motor sıcakken de yinelenir.
Göbek dişlerinin sıkışması
Fren diski, mil üzerindeki göbekte eksenel kayarak hareket eder. Dişler toz, pas ve balata artığıyla dolduğunda disk kayamaz. Bobin diski geri çekse bile balata karşı yüzeye sürtmeye devam eder. Göbek dişleri fırçayla temizlenir ve kuru bırakılır. Bu bölgeye yağ ya da gres uygulanması, balatayı kirletip fren torkunu düşürür.
Yay ön yükünün aşırı olması
Fren torku gereğinden yüksek ayarlandığında yayların kuvveti büyür. Bobinin çekimi bu kuvveti yenemeyebilir ve fren açılmaz. Aynı ayar, kapanışı sertleştirip balatayı hızla tüketir. Tork, katalogdaki anma değerine indirilir ve mile bağlanan bir moment koluyla doğrulanır. Ayar sırası, elektromanyetik frenli motor ayarı çerçevesinde ayrıntılarıyla işlenmiştir.
Elle boşaltma kolunun konumu
Kolun kilitli konumda unutulması, frenin sürekli yarı açık kalmasına yol açar. Yarı açık bir frende motor kolayca kalkar ama yük durdurulduğunda kayar. Ters durumda, kolun serbest stroku kısa ayarlanmışsa titreşim kolu oynatıp freni yarı açık tutar. Kol, bakım sonrası serbest konumda bırakılır. Konum, gövdedeki işaretle karşılaştırılır.
Fren gövdesinin sıcaklığı
Sürüklenen bir frende gövde, motor gövdesinden sıcak olur. Fark, temaslı bir sensörle ya da termal kamerayla ölçülür. Sıcaklık farkı, arızanın ne kadar ilerlediğini gösterir. Çok sıcak bir fren, balatanın reçinesini bozup sürtünme katsayısını kalıcı olarak düşürebilir. Bu noktada balata değişimi kaçınılmazdır. Sıcaklık ölçümü, motor durdurulduktan hemen sonra alınır; soğuyan bir gövde farkı gizler.
Arızanın belirti tablosu
Motor dönmüyor ve fren bölgesinden ses geliyorsa, fren açılmamıştır. Motor dönüyor ama boşta akımı yüksekse, fren yarı açık sürüklenmektedir. Motor dönüyor ve akım normalse, ama durdurulan yük kayıyorsa fren tutmamaktadır. İlk iki belirti açılma, üçüncüsü tutma sorunudur. Belirtinin doğru okunması, aramayı elektriksel ya da mekanik tarafa yönlendirir.
Motorun sargı tarafı
Fren sağlamsa ve motor yine de kalkmıyorsa arıza motorda aranır. Bir fazın kopması, motorun kilitli rotor akımı çekmesine ve dönmemesine yol açar. Belirti frenin açmamasına benzer, ama fren bölgesinden ses gelmez. Faz gerilimleri ölçülür ve dengesizlik denetlenir. Motor yükten ayrılıp boşta denenerek mekanik sıkışma da elenir.
Doğrultucunun tipinin karıştırılması
Bozulan bir doğrultucunun yerine farklı tipte bir parça takılması, sık görülen bir kurulum hatasıdır. Köprü tipin yerine yarım dalga tip konulduğunda bobin gerilimi yarıya iner. Fren soğukken zorlanarak açılabilir, ısındığında hiç açılmaz. Doğrultucunun çıkış gerilimi, bobin plakasındaki değerle karşılaştırılır. Parça numarası değişimden önce doğrulanır.
Gerilim düşümü ve uzun kablo
Fren bobinine giden kablo uzun ve ince ise, bobinin uçlarındaki gerilim anma değerinin altına iner. Düşen gerilim, manyetik çekimi karesel oranda azaltır. Ölçüm doğrultucunun çıkışında değil, bobinin uçlarında yapılır. İki nokta arasındaki fark, kablodaki düşümü verir. Kesitin büyütülmesi ya da doğrultucunun bobine yaklaştırılması bu düşümü giderir.
Arıza sonrası denetim
Fren sürüklenerek çalışmışsa balata ve karşı yüzeyler ısıdan zarar görmüş olabilir. Yüzeyde mavimsi ısı izleri ve oluklar aranır. Balata kalınlığı ölçülür ve alt sınırla karşılaştırılır. Aşınmışsa değişim yapılır ve prosedür için balata değişimi çerçevesine bakılabilir. Motorun sargı yalıtım direnci de ölçülür, çünkü aşırı ısınma sargıyı da yormuştur.
Frenin açmama arızası, üç katmanda aranır: bobine ulaşan gerilim, hava aralığı ve mekanik sıkışma. Motor sıcakken yinelenen bir deneme, soğukta gizlenen nedeni ortaya çıkarır.
